UNESCO

MontenegroEnglish (United Kingdom)

Prirodno i kulturno-istorijsko područje Kotora

  • PDF

Boka Bay Prirodno i kulturno-istorijsko područje Kotora

Geografska širina 42º 42º 23´ 32´ N

Geografska dužina 16º 18º 38´ 48´ E

DATUM PRIJEMA: 27. septembar 1979. godine

Prirodno i kulturno – istorijsko područje Kotora čini harmoničnu simbiozu prirodnih fenomena i graditeljskog nasleđa. Ovo područje obuhvata unutrašnji, najuži (340 m) i u kopno najdublje (33 km) usječeni dio Bokokotorskog zaliva. Svojim postankom, predstavlja tektonski spuštenu i potopljenu riječnu dolinu, i morfološkim karakteristikama (izrazita vertikalna razuđenost), jedinstven je zaliv na Mediteranu. Pripada dinarskoj zoni holokarsta, (dubokog krša), pa su na području zaliva i njegovog kopnenog zaleđa izraženi najtipičniji kraški oblici i kraška hidrografija.

Granica područja prema jugu, istoku, jugozapadu ide vrhovima obronaka Lovćena i Vrmca, dok granicu prema jugoistoku, sjeveru i sjeverozapadu čini granica nacionalnih parkova Lovćena i Orjena. Površina područja iznosi 12.000 ha, od čega na morsku površinu otpada 2.000 ha.

U geološkoj gradnji dominiraju mezozojski i jako karstifikovani krečnjaci koji se karakterišu brojnim geomorfološkim oblicima (pećine, ponori, jame, okopane), a u priobalnom djelo kenozojskih (tercijarnih) fliševi, na kojima su, uglavnom, podignuta naselja.

Prirodu ovog područja karakteriše izuzetno vertikalna razuđenost, kao posljedica morfogeneze zaliva, naglašena tektonskim spuštanjem duž rasjednih linija Kotor – Orahovac i Risan – Krivošije. Posljedica navedenih karakteristika je visinska razlika od 1.437 m izmjerena između najdublje tačke u zalivu (52 m) i najviše kote na granici omeđenog područja (1.385 m).

Hidrografski kompleks čini morska površina kotorsko-risanskog zaliva (2.600 ha). Kao integralna cjelina povezana uskim prolazom za Bokokotorski zaliv i otvoreno more. Tipični oblici kraške hidrografije, predstavljeni kraškim vrelima na nivou mora (Škurda, Gurdić, Ljuta), potajnicama iznad nivoa mora (Sopot 33m), vruljama, izvorima na morskom dnu (Dražin Vrt, Perast, Sopot). Iako neposredno zaleđe područja Kotora ( Crkvice 1097 m) spada u područja sa najvećim količinama padavina (5.155mm) u Evropi, zbog specifičnosti kraškog reljefa j podzemnog oticanja, voda se javlja na nivou mora ili ispod njega, što uslovljava nizak salinitet morske vode, a područje čini bezvodnim. Posljedica vertikalne razuđenosti područja je i klimatska diferenciranost od mediteranskog do planinskog (subalpskog tipa klima). U vezi sa prednjim je i raznolikost vegetacijskog pokrivača koji karakteriše bogatstvo florističnih vrsta među koje ističemo fitocenozu lovora (Laurus nobilis) kao predstavnika mediteranske (jadransko-sredozemne) klime, rijetko prirodno stanište oleandra (Nerium oleander) u blizini Risna, a na graničnom, sjeverozapadnom dijelu područja fitocenoze bora, munike (Pinus leucodermis), predstavnika alpske klime i balkanskog endemita. Od endemnih vrsta faune najkarakterističniji je puž Clausilia catherensis koji živi na zidinama Kotora.

Akvatorij zaliva predstavlja prirodno najproduktivnije mrijestilište na Jadranu i poseban biotop. U vodama zaliva otkriven je akvatični raritet i nova vrsta školjke Thyasira orahovaziana, koja pripada stablu Mollusca, klasi Bilvalvia, i Mitra Zonata za koju se smatralo da joj nije stanište u južnom Jadranu.

Izuzetno povoljni i specifični klimatski, morfološki, hidrografski i hidrološki uslovi, bogatstvo i raznovrsnost flore i faune bili su presudni za nastanjivanje područja i izgradnju naselja na svojstven način. Tako je došlo do jedinstvenog sklada tvorevina prirode i ljudskog duha.

Gradovi kao i veća i manja naselja koja sačinjavaju područje Kotora predstavljaju deset raznovrsnih karakterističnih cjelina, koje se nadovezuju u skoro neprekinutom nizu: Dobrota, Orahovac, Risan, Perast, Morinj, Kostanjica, Stoliv (Donji i Gornji), Prčanj, Muo i Škaljari.

Umjesto antičkog i rimskog centra Risna, koji je do danas sačuvao tragove većih građevina, inskripcija i mozaika rimskih vila, središte postaje Kotor u ranom srednjem vijeku.

Grad Kotor je urbanistički determiniran zaštatnim bedemima, koji se spuštaju sa vrha brda Sv. Ivana (260m), prateći dvije kratke rijeke Škurdu i Gurdić sa pokretnim mostovima i obalu mora. Taj kontinuirani fortifikacioni sistem, koji prati ćudljivu i izukrštanu liniju strmog masiva (oko 5 km), predstavlja i sa vojnog i sa estetskog stanovišta najkrupniji i najimpresivniji dio spomeničkog fonda, koji uokviruje grad. Od 30 crkava, zabilježenih ili sačuvanih u starom gradu posebno su važne 4 crkve iz epohe romanike (Sv. Luka 1195., Sv. Ana, vjerovatno 1195., Sv. Marija, 1222., Sv. Pavle 1266., pored katedrale (Sv. Tripuna 1166). Urbano jezgro starog Kotora karakteriše sazvežđe od 12 manjih ili većih trgova, koji ljepotom svojih nepravilnih oblika humanizuju uski i stiješnjeni prostor krivudavih ulica. Trgovi su imali specifičnu namjenu. Najveći i arhitektonski najbolje uobličen je ˝Trg od oružja˝ kod glavnih gradskih vrata (srednjovjekovni arsenal), sa nizom značajnih objekata, srednjovjekovnom ˝Turris torturae˝ kasnije ˝Sat kulom˝, iz 1602. godine, i nedovršenom renesansno-baroknom ˝Kneževom palačom˝ i zgradom u kojoj je početkom XIX vijeka otvoreno drugo stalno pozorište u Jugoslaviji. Južnije je ˝Trg od brašna˝ sa palatom ˝Pima˝ iz XVII vijeka i nizom drugih palata iz XVII i XVIII vijeka (Bizanti, Beskuća, Vrakjen, Buća). Na idućem trgu je arhitektonska dominanta katedrala Sv. Tripuna, prvobitno podignuta i IX vijeku, sasvim pregrađena 1166. godine, dok joj današnji izgled fasade datira iz XVII vijeka, nakon katastrofalnog potresa iz 1667 – godine. Ovaj trg uokviruju veoma skladne palate i građanske zgrade XVII-XIX vijeka, dok je nešto sjevernije omanji trg sa palatom Grgurina iz početka XVIII vijeka, sada zgradom Pomorskog muzeja, čiji eksponati sugestivno iznose razvoj civilizacije i kulture na ovom području. Još su tri trga vezana za njihovu raniju ekonomsku funkciu: ˝Trg od mlijeka˝, ˝Trg od drva˝i ˝Trg od salate˝.

Kako je Kotor u srednjem vijeku bio veliki centar zanatstva u gradu su karakteristične zasvođene radnje sa ulaznim vratima ˝na koljeno˝. Još treba podvući izuzetno veliko bogatstvo umjetničkih izrađenih mramornih oltara, ikona i drugih slika, kultura, umjetnički obrađenog srebra, stilskog crkvenog ruhai fragmente sačuvanih fresaka.

Tokom XVII-XVIII v. Kotor gubi primat na privrednom polju, a preuzimaju ga okolna pomorska naselja, posebno Perast, Dobrota, Prčanj i Stoliv koja su i dalje čvvrsto vezana za gradski administrativni i kulturni centar. Svako naselje stiče sopstvene urbane i kulturne karakteristike postižući jedinstvo i kontinuitet kulturne baštine, ukupnog područja. U naseljima se razvija sakralna arhitektura sa prožimanjem stilova ovog razdoblja, dok profana stvara oblike bokeške kuće transponujući kroz narodno graditeljstvo uticaje mediterana zapada, a donekle i orijenta. Elitna profana arhitektura stilskih palača zauzima značajno mjesto posebno u Perastu, Prčnju i Dobroti. Pored toga, ova naselja danas sadrže bogati inventar državnih, crkvenih i privatnih muzeja i zbirki sa velikim kulturnim blagom (ukupno 18 muzeja na čitavom području).

RISAN: Risan je opet, kao ilirski i antički centar ovoga kraja, sačuvao ostatke građevina i mozaika iz I-III vijeka vrlo dobro konzerviranih i prezentiranih. Od kasnije arhitekture značajni su nizovi gradskih kuća iz XVII i XVIII vijeka, te crkva Sv. Petra i Pavla iz XVIII vijeka. Ovo je bilo mjesto naročitog preplitanja utjecaja raznih kultura od Ilira, Grka, Rimljana, Orjenta i Slovena.

PERAST: Perast kao cjelina predstavlja vrhunac baroka na jugoslovenskoj ovali Jadrana. Nad gradom dominira zvonik crkve Sv. Nikole iz XVII vijeka, a uz obalu su poređane palate istaknutih ratnika, pomorskih trgovaca i kulturnih i crkvenih radnika. Najdragocjenije vrijednosti u sklopu prirodnih i kulturnih dragocjenosti Perasta čine dva mala ostrva ispred samog naselja :Sv. Đorđe – benediktinska opatija iz XII vijeka i Gospa od Škrpjela sa crkvom i pinakotekom (XV-XVIII vijek) sa izuzetnim slikarstvom.

PRČANJ: Prčanj je slično Perastu naselje pomorskih trgovaca i ratnika sa znatnim brojem baroknih palata, od XVII do XIX v. i crkvama Sv. Toma iz IX vijeka, Sv. Nikole iz XVI v. i veličanstveni Bogorodični hram, započet u XVIII vijeku.

DOBROTA: Po sadržaju i arhitekturi slična Prčanju, samo naselje sa više urbanih središta pojedinih bratstava i crkvama Sv. Matej (prva crkva iz XIII a današnja iz XVII vijeka), i Sv. Eustahije (XVIII vijeka) sa dragocjenim kolekcijama slika, čipaka i srebra.

Na području su veoma značajna ruralna (GORNJI STOLIV; DONJI STOLIV; MORINJ; KOSTANJICA; ŠKALJARI) i ribarska naselja (MUO; ORAHOVAC).

U crkvi Sv. Đorđa u Orahovcu su freske iz XV vijeka, dok se u Sv. Baziliju u Stolivu nalaze na istim kompozicijama freska sveci istočne i zapadne crkve, što zajedno sa pojavom niza crkava sa oltarima obe konfesije, predstavlja jedinstveni oblik saživljavanja crkava.

PREPORUKA ICOMOSA:

1 – Da se kulturno–istorijsko područje Kotora upiše na Listu svjetske baštine.

2 – Da se preduzme sva potrebna administrativna procedura od strane nadležnih organa za uključivanje nominovanog područja na Listu svjetske baštine u opasnosti

3 – Da Jugoslovenska vlada, uz razumno kašnjenje, dostavi svu dokumentaciju navedenu u Anexu 1

OPRAVDANOST

1- Po osnovnim principima Konvencije:

Kulturno-istorijski region Kotora smatra se izuzetnom univerzalnom vrijednosti po kvalitetu svoje arhitekture, uspješnoj integraciji njegovih gradova i kotorskog zaliva, i po njegovom jedinstvenom svjedočenju o izuzetno važnoj ulozi koju je imao u širenju mediteranske kulture na Balkanu; nominacija se odnosi na kriterijume I II III IV.

2- Po kriterijumima za upisivanje:

I Predstavlja jedinstveno umjetničko i estetsko ostvarenje, remek dijelo kreativnih genija.

Iako brojni spomenici i naselja u Kotor¬skom zalivu (crkve, palate, fortifikacije) posjeduju istinske arhitektonske vrijed¬nosti, ni jedan od njih pojedinačno ne is¬punjava kriterijum izuzetne univerzalne vrijednosti. Njihov položaj na obali Za¬liva, harmonija koju čine sa prostorom, kao i što su dio gradova koji imaju veliki značaj, je ono što doprinosi i čini ih pri-hvatljivim za nominaciju izuzetne univer¬zalne vrijednosti.

II Ima veliki uticaj, u okviru određenog vremenskog perioda ili u okviru određenog kulturnog područja, na razvoj arhitekture, monumentalne skulpture, dizajn bašta i pejzaža, povezanih umjetnosti, ili ljudskih naselja.

Glavni spona Venecije na južnoj obali Jadrana, aristokratski gradovi kapetana i brodovlasnika, Kotor i njegove ˝komšije˝ su bili srce kreativnog pokreta regiona vjekovima. Njihova umjetnost, zlatarske i arhitektonske škole imali su neizbrisiv i trajan uticaj na umjetnost jadranske obale.

III – Jedinstveno, izuzetno ri¬jetko i veoma staro

Po uspješnoj harmonizaciji gradova i am¬bijenta Zaliva, broju, kvalitetu i raznovrs¬nosti spomenika i kulturnog nasljeđa i po izuzetnoj autentičnosti i zaštiti, ovo područje se može smatrati jedinstvenim.

IV – Kulturno dobro koje je medju najboljim primjerima vrste grad¬jevina, koja predstavlja značajan kul¬turni, društveni, umjetnički, naučni, tehnološki ili industrijski napredak.

Kotor i Perast su primjeri jedinstvenog i očuvanog autentičnog urbanizma ma¬lih gradova, prilagođenog okruženju i sa arhitekturom visokog kvaliteta.

Još od početka IX vijeka u Kotoru i nje¬govom okruženju nalaze se zrela arhitek¬tonska rješenja, evropskog značaja, koja su izraz kasno-antičke tradicije sa rano-vizantijskim uticajima.

Naročito je važna romanička umjetnost XII i XIII vijeka, čiji najbolji primjeri imaju sličnosti sa poznatom apulijskom arhitek¬turom. Kotor je bio glavni centar preko koga su romanička umjetnička rješenja dospjela na Balkan, naročito na područje Raške države, gdje je stvorena jedinst¬vena graditeljska škola, dobro upoznata sa vizantijskim stilom.

INTEGRITET, AUTENTIČNOST I STANJE OČUVANOSTI

Granice nominovanog područja, mudro odabrane, podudaraju se otprilike sa obroncima kraške vrtače. Sa oba kraja, područje se naslanja na nacionalne parkove Orjen i Lovćen, praveći ga ogromnim (prostranim) zaštićenim prirodnim dobrom. Odluka da se Tivatski zaliv izbaci iz ovog regiona (bivši dio ulaza u Kotor) je opravdan zbog manje autentičnosti ovih gradova, koji su više poremećeni skorašnjom industralizacijom (brodogradnja, luka).

Kulturna baština nominovanog područja je teško oštećena zemljotresima koji su se desili 15 aprila i 24 maja.

Većina Kotorskih palata i kuća, i dosta crkava, sve Dobrotske palate, glavne građevine Perasta, su pretrpjele oštećenja, a neke su i djelimično uništene. Svi stanovnici Kotora su evakuisani 15. aprila 1979.

Zbog ove katastrofe, restauracija i konsolidacija prirodnog i kulturno-istorijskog regiona Kotora će biti uključena u generalnu rekonstrukciju Crne Gore. Generalni direktor Unesco-a je uputio apel zainternacionalnu solidarnost. Akcioni plan koordinacije internacionalne podrške je u pripremi.

ICOMOS oktobar 1979

Kontakti

Nacionalna komisija za UNESCO                                                                                                                        Ulica Njegoševa, 81250 Cetinje, Crna Gora
Tel:  +382 41 232 599 Fax: +382 41 232 572